Online psikolojik danışmanlık · Türkiye ve Avrupa · Türkçe WhatsApp: +971 58 866 4752
Blog · Özgüven

Erteleme (Prokrastinasyon): Neden Erteliyoruz, Nasıl Başlanır?

Erteleme çoğu zaman tembellik değil, zor bir duyguyu kısa vadede yatıştırma çabasıdır. Neden ertelediğimizi ve döngüyü kırmak için neler yapılabileceğini araştırmalar ışığında ele alıyorum.

Uzman Psikolog Dilara Hekal · 12 Kasım 2026 · 9 dk okuma

Erteleme nedir, tembellikten farkı ne?

Ne yapmanız gerektiğini biliyorsunuz. Yapmak da istiyorsunuz. Ama bir türlü başlayamıyorsunuz. Saat ilerledikçe içinizdeki sıkıntı büyüyor ve siz yine başka bir şeyle oyalanıyorsunuz. Psikolojide buna erteleme (prokrastinasyon) deniyor.

Psychological Bulletin dergisinde yayımlanan geniş meta-analizinde Piers Steel (2007), ertelemeyi gecikmenin size zarar vereceğini bildiğiniz hâlde, yapmayı planladığınız bir işi isteyerek geciktirmek olarak tanımlar. Tembellikte kişi işi yapmayı zaten pek istemez ve yapmamaktan rahatsız olmaz. Ertelemede ise niyet vardır; kişi yapmadığı için suçluluk, gerginlik ve kendine kızgınlık yaşar. Bu ayrım küçük bir ayrıntı değil; ertelemeyi "irade eksikliği" diye etiketlemek çoğu zaman sorunu daha da büyütür.

İnsanlar neden erteler?

Araştırmacıların bugün en çok üzerinde durduğu açıklama, ertelemenin bir duygu düzenleme sorunu olduğudur. Sirois ve Pychyl (2013, Social and Personality Psychology Compass), ertelemeyi kısa vadede kötü hissetmemeyi uzun vadeli hedeflerin önüne koymak olarak açıklar. Görev sıkıcı, belirsiz, zor ya da başarısızlık korkusu uyandıran bir şeyse, ondan uzaklaşmak o anda rahatlatır. Bu rahatlama ertelemeyi ödüllendirir ve bir sonraki sefere daha kolay hâle getirir.

Steel'in (2007) meta-analizinde ertelemeyle en güçlü ilişkili bulunan etkenler şunlardı: görevin itici bulunması, kişinin o işi başarabileceğine dair düşük inancı (öz-yeterlik), dürtüsellik ve dikkatin kolay dağılması. Kısacası erteleyen kişi çoğu zaman umursamadığı için değil, işin uyandırdığı duyguyla baş etmekte zorlandığı için erteler.

Erteleme ne kadar yaygın?

Erteleme son derece yaygındır. Steel'in (2007) derlediği çalışmalara göre üniversite öğrencilerinin %80–95'i zaman zaman erteliyor. Yetişkinlerle yapılan bir çalışmada (Harriott ve Ferrari, 1996, Psychological Reports) katılımcıların yaklaşık %20'si kendini kronik erteleyen biri olarak tanımladı.

Bu rakamlar, bu konuda yalnız olmadığınızı gösteriyor. Yine de yaygın olması, ertelemenin hayatınızı zorlaştırmadığı anlamına gelmez; asıl soru ne sıklıkta ve hangi bedelle yaşandığıdır.

Erteleme bir hastalık mı? "Erteleme hastalığı" diye bir tanı var mı?

İnternette sık geçen "erteleme hastalığı" ifadesi resmî bir tanı değildir. Erteleme, DSM-5-TR'de ayrı bir tanı olarak yer almaz. Bir davranış örüntüsüdür ve herkeste farklı yoğunlukta görülebilir.

Bununla birlikte erteleme bazen başka bir güçlüğün işareti olabilir. DSM-5-TR'de dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) dikkat belirtileri arasında işleri düzenlemekte zorlanmak ve sürekli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınmak sayılır. Depresyonda ilgi ve enerji kaybı, konsantrasyon güçlüğü ve kararsızlık da başlamayı zorlaştırır. Bu nedenle uzun süredir her alanda ertelediğinizi fark ediyorsanız, altta yatan nedeni bir uzmanla değerlendirmek faydalı olur.

Mükemmeliyetçilik ve kaygı ertelemeyle nasıl ilişkili?

"Kusursuz yapamayacaksam hiç başlamayayım" düşüncesi ertelemenin en tanıdık yakıtlarından biridir. Sirois, Molnar ve Hirsch'in (2017, European Journal of Personality) meta-analizinde hata yapma kaygısı ve başkalarının değerlendirmesinden korkma gibi mükemmeliyetçi kaygılar daha fazla ertelemeyle ilişkili bulundu. Yüksek standartlara ulaşmaya çalışmak ise daha fazla ertelemeyle ilişkili değildi; tersine, biraz daha az ertelemeyle ilişkiliydi.

Yani sorun hedefin yüksek olması değil, hata yapmanın ne kadar tehdit edici hissettirdiğidir. Bu konuyu daha ayrıntılı merak ediyorsanız mükemmeliyetçiliğin neden hiçbir şeyi yeterince iyi göstermediğini anlattığım yazıya göz atabilirsiniz. Kaygı da benzer şekilde işler: görev ne kadar belirsiz ve değerlendirilmeye açık görünürse, ondan kaçma isteği o kadar artar.

Ertelemenin bedeli nedir?

Erteleme o an rahatlatır, ama faturası sonra gelir. Tice ve Baumeister (1997, Psychological Science) üniversite öğrencilerini bir dönem boyunca izledi. Erteleyen öğrenciler dönem başında daha az stres bildirdi, ancak dönem sonuna doğru daha fazla stres ve sağlık şikâyeti yaşadı ve notları daha düşüktü.

Daha az konuşulan bir bedel de kişinin kendine bakışıdır. Sürekli yarım kalan işler "ben zaten beceremem" inancını besleyebilir; bu inanç da bir sonraki işe başlamayı daha zor hâle getirir. Bu döngü özgüven eksikliğinin nedenleri ve özgüvenin nasıl kazanılacağı üzerine yazdıklarımla da yakından ilişkilidir.

Erteleme döngüsü nasıl işler?

Erteleme çoğu zaman tek bir karar değil, kendini tekrar eden bir döngüdür. Döngü genellikle şöyle ilerler:

Görev belirir: Bir iş, bir başvuru, bir telefon görüşmesi ya da bir ders. Rahatsız edici bir duygu yükselir: sıkıntı, belirsizlik, "ya iyi olmazsa" endişesi. Kaçış gelir: e-postaları kontrol etmek, ev toplamak, sosyal medyada gezinmek. Anlık rahatlama olur: gerginlik birkaç dakikalığına iner. Sonra bedel gelir: zaman daralır, suçluluk ve kendine kızgınlık artar, iş gözünüzde daha da büyür.

Bir sonraki sefere aynı iş daha da ağır görünür, çünkü artık sadece işin kendisi değil, biriken suçluluk da onunla birlikte gelir. Döngüyü kırmanın yolu çoğu zaman daha sert bir disiplin değil, bu zincirin hangi halkasında takıldığınızı fark etmektir. Bazı kişiler en çok başlarken zorlanır, bazıları işi bitirmeye yaklaşınca. Kendi örüntünüzü tanımak, aşağıdaki adımlardan hangisinin size daha çok yarayacağını gösterir.

Ertelemeyle nasıl başa çıkılır? Kendi başınıza deneyebileceğiniz adımlar

Aşağıdaki adımlar araştırmalarda desteklenen ilkelere dayanır. Hepsini aynı anda denemeniz gerekmiyor. Birini seçip bir hafta boyunca uygulamak çoğu zaman yeterli bir başlangıç olur.

1. İşi gülünç derecede küçültün. "Raporu yaz" yerine "dosyayı aç ve başlığı yaz" gibi beş dakikalık bir ilk adım belirleyin. Başlamak, işin en itici kısmıdır.

2. "Eğer–o zaman" planı yapın. Gollwitzer ve Sheeran'ın (2006, Advances in Experimental Social Psychology) 94 çalışmayı kapsayan meta-analizi, "Eğer saat 10 olursa, o zaman masaya oturup ilk paragrafı yazarım" gibi uygulama niyetlerinin hedefe ulaşmada orta-büyük düzeyde etkili olduğunu gösterdi.

3. Kaçtığınız duyguyu adlandırın. Başlamadan önce kendinize "Şu an bu işte beni rahatsız eden ne?" diye sorun. Sıkılma mı, başarısızlık korkusu mu, belirsizlik mi? Duyguyu fark etmek, ondan kaçmak yerine onunla birlikte başlamanızı kolaylaştırır.

4. Kendinize karşı daha yumuşak olun. Wohl, Pychyl ve Bennett (2010, Personality and Individual Differences) ilk sınavına çalışmayı ertelediği için kendini affeden öğrencilerin bir sonraki sınavda daha az ertelediğini buldu. Sirois (2014, Self and Identity) da erteleyen kişilerin öz-şefkat düzeyinin daha düşük olduğunu bildirdi. Kendinizi suçlamak sizi harekete geçirmez; çoğu zaman sadece kaçmak için yeni bir neden yaratır.

5. Dikkat dağıtıcıları ortamdan çıkarın. Telefonu başka odaya koymak, çalışma süresini 25 dakikalık bloklara bölmek gibi küçük düzenlemeler dürtüselliğin işini zorlaştırır.

Erteleme terapide nasıl ele alınır?

Erteleme için en çok araştırılan yaklaşım bilişsel davranışçı terapidir (BDT). van Eerde ve Klingsieck'in (2018, Educational Research Review) erteleme müdahalelerini inceleyen meta-analizinde müdahalelerin ertelemeyi azalttığı ve en büyük etkinin bilişsel davranışçı yaklaşımlarda görüldüğü bildirildi. Rozental ve arkadaşlarının (2015, Journal of Consulting and Clinical Psychology) randomize kontrollü çalışmasında internet tabanlı BDT, bekleme listesine göre ertelemeyi anlamlı biçimde azalttı.

Seanslarda önce ertelemenin sizde nasıl işlediğini birlikte haritalandırırız: hangi işlerde, hangi düşünce ve duygularla ortaya çıkıyor, sonrasında ne oluyor. Ardından "ya beceremezsem" gibi düşünceleri gözden geçirir, çözüm odaklı yaklaşımla küçük ve uygulanabilir adımlar belirleriz. Bilişsel davranışçı terapinin nasıl uygulandığını merak ediyorsanız ayrıntılı yazıya bakabilirsiniz.

Bu süreci online olarak birlikte değerlendirmek isterseniz buradan ön görüşme talep edebilirsiniz.

Online terapi erteleme için işe yarar mı?

Evet. Erteleme, online çalışmaya oldukça uygun bir konu. Yukarıda andığım Rozental ve arkadaşlarının çalışması bunun internet üzerinden de yapılabildiğini gösteriyor. Görüntülü seanslar, işinizi yaptığınız ortamın içinden bağlanmanızı sağlar; bu da konuştuğumuz adımları aynı gün denemeyi kolaylaştırır. Seanslar arasında denediğiniz küçük adımları ve nerede takıldığınızı bir sonraki görüşmede birlikte gözden geçiririz. Yurt dışında yaşıyorsanız ya da yoğun bir iş temposunuz varsa, yol süresi olmadan görüşmek düzenli devam etmeyi de kolaylaştırır. Seansların nasıl ilerlediğini online terapi sayfasında bulabilirsiniz.

Ne zaman profesyonel destek almalı?

Bazı durumlarda erteleme, tek başınıza çözmeye çalışmanızdan fazlasını gerektirir:

İş, okul ya da sağlıkla ilgili önemli sonuçlar doğurmaya başladıysa; aylardır pek çok alanda sürüyorsa; yoğun suçluluk, değersizlik ya da umutsuzluk duygularıyla birlikte geliyorsa; uyku, iştah ve enerjinizde belirgin değişiklikler varsa ya da çocukluktan beri süren dikkat ve düzen güçlükleri fark ediyorsanız bir uzmanla görüşmek iyi olur. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden 112'yi arayın.

Erteleme, motivasyon ve karar verme güçlükleri üzerine nasıl çalıştığımı özgüven ve erteleme üzerine çalıştığım alan sayfasında bulabilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuza dair kararlar için bir ruh sağlığı uzmanına danışmanızı öneririm.

Kısa bir ön görüşme ile ihtiyacınızı birlikte değerlendirelim. Ön görüşme talep etmek için randevu sayfasına geçebilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Erteleme tembellik midir?

Hayır. Tembellikte kişi işi yapmayı istemez ve yapmamaktan rahatsız olmaz. Ertelemede ise niyet vardır ama işin yarattığı sıkıntılı duygudan kaçılır; bu yüzden erteleme çoğunlukla suçluluk ve gerginlikle birlikte yaşanır.

Erteleme hastalığı bir tanı mı?

Hayır. Erteleme DSM-5-TR'de ayrı bir tanı olarak yer almaz. Ancak DEHB, depresyon ya da kaygı gibi durumlarla birlikte görülebildiği için uzun süren ve her alana yayılan ertelemenin bir uzmanla değerlendirilmesi faydalıdır.

Mükemmeliyetçi insanlar daha mı çok erteler?

Araştırmalar bunun mükemmeliyetçiliğin türüne bağlı olduğunu gösteriyor. Sirois, Molnar ve Hirsch (2017) meta-analizinde hata yapma kaygısı gibi mükemmeliyetçi kaygılar daha fazla ertelemeyle ilişkiliyken, yüksek standartlara ulaşma çabası biraz daha az ertelemeyle ilişkiliydi.

Erteleme kendiliğinden geçer mi?

Bazı dönemlerde azalabilir, ancak erteleme kısa vadede rahatlattığı için kendini besleyen bir alışkanlıktır. Küçük adımlar, uygulama niyetleri ve kendine karşı daha şefkatli bir tutum çoğu kişide fark yaratır; uzun süredir devam ediyorsa destek almak süreci hızlandırabilir.

Erteleme için terapi kaç seans sürer?

Süre kişiden kişiye değişir ve ertelemenin altında yatan etkenlere bağlıdır. Yapılandırılmış bir BDT süreci çoğunlukla sınırlı sayıda seansla planlanır; ilk görüşmede ihtiyacınızı birlikte değerlendirip bir çerçeve belirleriz.

Ertelemek için ilaç kullanılır mı?

Erteleme için özel bir ilaç yoktur. Altta DEHB ya da depresyon gibi bir durum olduğu düşünülürse ilaç değerlendirmesi psikiyatri uzmanı tarafından yapılır. Psikolog olarak ilaç önermem; gerekli gördüğümde bir psikiyatri uzmanıyla görüşmenizi öneririm.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Belirtileriniz sürüyorsa bir uzmandan destek almanız önerilir.

İlgili yazılar

İlk adımı bugün atın

Kısa bir ön görüşme ile ihtiyacınızı birlikte değerlendirelim. Sorularınız için WhatsApp üzerinden ulaşabilir ya da uygun bir seans saati seçebilirsiniz.

Randevu WhatsApp