Vajinismus Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Nasıl Tedavi Edilir?

Vajinismus nedir?

Vajinismus, penetrasyon denendiğinde vajina girişini çevreleyen kasların istemsiz olarak kasılması ve bu nedenle cinsel birleşmenin, tampon kullanımının ya da jinekolojik muayenenin zorlaşması veya hiç mümkün olmamasıdır. İstek vardır, partnere duyulan sevgi de vardır; ama beden adeta “kapıyı kapatır”. Bu bilinçli bir tercih değildir; kasılma çoğu zaman kişinin kontrolü dışında gerçekleşir.

Güncel psikiyatrik sınıflandırmada vajinismus ayrı bir başlık olarak geçmez. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5-TR el kitabı, vajinismus ve ağrılı cinsel ilişkiyi (disparoni) tek bir tanı altında toplar: genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğu. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflandırması da benzer biçimde “cinsel ağrı-penetrasyon bozukluğu” başlığını kullanır. Günlük dilde ise vajinismus adı yaygın olarak kullanılmaya devam ediyor.

Vajinismusun belirtileri nelerdir?

DSM-5-TR'ye göre tanı için en az altı ay boyunca, tekrarlayan biçimde aşağıdakilerden en az birinin yaşanması ve bunun kişide belirgin sıkıntı yaratması gerekir:

Penetrasyon güçlüğü: Cinsel birleşme sırasında girişin zor ya da imkânsız olması.
Belirgin ağrı: Penetrasyon denemesi sırasında vulvovajinal veya pelvik bölgede belirgin ağrı.
Korku ve kaygı: Penetrasyondan önce, sırasında ya da sonrasında ağrı beklentisiyle yoğun korku veya kaygı duyulması.
Kas gerginliği: Penetrasyon denenirken pelvik taban kaslarında belirgin kasılma ya da gerilme.

Bazı kadınlar tampon kullanamadıklarını ya da jinekolojik muayeneden kaçındıklarını fark eder. Bazıları ise cinsel istek ve uyarılma yaşadığı hâlde penetrasyon aşamasında bedeninin geri çekildiğini anlatır. Belirtiler herkeste aynı yoğunlukta görülmez. Öpüşme, dokunma gibi diğer yakınlıklar keyifli olabilir; zorlanma çoğunlukla penetrasyon anında başlar.

Vajinismus neden olur?

Vajinismusun tek bir nedeni yoktur. DSM-5-TR, bu tablonun gelişiminde bedensel, psikolojik, ilişkisel ve kültürel etkenlerin birlikte rol oynayabileceğini belirtir. Görüşmelerde en sık üzerinde durduğumuz etkenler şunlar:

Ağrı ve korku döngüsü: Penetrasyonun acıtacağı beklentisi kasları gerer, gergin kas gerçekten ağrıya yol açar ve bu deneyim bir sonraki denemede korkuyu artırır. Bu döngü zamanla kendi kendini besler.
Cinsellikle ilgili olumsuz inançlar: Cinselliğin ayıp, tehlikeli ya da acı verici olduğu mesajlarıyla büyümek, ilk deneyimle ilgili korkutucu hikâyeler duymak.
Kaygı: Genel kaygı düzeyinin yüksek olması ya da beden üzerinde kontrol kaybından korkma.
İlişkisel etkenler: Partnerle iletişim sorunları, baskı hissi, güvensizlik.
Tıbbi etkenler: Enfeksiyonlar, vulvodini, menopoz dönemindeki değişiklikler gibi ağrı yaratan durumlar sonradan vajinismusa zemin hazırlayabilir.

DSM-5-TR, durumun hayat boyu var olan (ilk cinsel deneyimlerden beri süren) ya da sonradan başlayan tipte olabileceğini ayırt eder. Bu ayrım, değerlendirmede hangi sorulara önce bakacağımızı belirler.

Vajinismus mu, başka bir sorun mu? Önce jinekolojik muayene neden önemli?

Penetrasyon sırasında ağrı her zaman vajinismus anlamına gelmez. Enfeksiyonlar, kızlık zarı ile ilgili anatomik farklılıklar, endometriozis, vulvodini ya da hormonal değişiklikler de benzer şikâyetlere yol açabilir. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce bir kadın hastalıkları uzmanına muayene olmanızı öneririz. Muayene fikri bile kaygı yaratıyorsa bunu hekiminize açıkça söylemeniz, muayenenin daha yavaş ve sizin onayınızla ilerlemesine yardımcı olabilir.

“Vajinismus değilim ama ilişkiye giremiyorum” diye düşünen kişiler de olur. Kesin değerlendirme ancak hekim muayenesi ve bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan görüşmenin birlikte ele alınmasıyla yapılabilir. İnternetteki testler ya da forumlarda okunan deneyimler tanı koymaya yetmez.

Vajinismus nasıl tedavi edilir?

Vajinismus tedavi edilebilen bir durumdur; ancak tedavi kişiye göre planlanır ve süresi değişir. Bilimsel çalışmalarda en çok araştırılan yaklaşım, bilişsel davranışçı terapi temelli ve kademeli maruz bırakmaya dayanan yöntemlerdir. Hollanda'da ter Kuile ve arkadaşlarının yürüttüğü randomize kontrollü çalışmada (Journal of Consulting and Clinical Psychology, 2013), terapist eşliğinde yapılan maruz bırakma tedavisini alan kadınların, bekleme listesindeki kadınlara göre belirgin biçimde daha fazla oranda cinsel birleşmeyi gerçekleştirebildiği bildirilmiştir. Maseroli ve arkadaşlarının 2018'de Journal of Sexual Medicine'de yayımlanan meta-analizi de psikoseksüel ve tıbbi müdahalelerin büyük bölümünde olumlu sonuçlar raporlandığını, ancak çalışmaların kalitesinin değişken olduğunu vurgular. Cochrane'in vajinismus müdahalelerine ilişkin sistematik derlemesi ise (Melnik ve ark., 2012) iyi tasarlanmış çalışma sayısının az olduğuna dikkat çeker.

Kısacası kanıtlar umut verici, ama her çalışmayı aynı ağırlıkta okumamak gerekir. Cinsel terapi sürecinde genellikle şu adımlar yer alır:

Psikoeğitim: Bedenin, pelvik taban kaslarının ve korku-ağrı döngüsünün nasıl işlediğini anlamak.
Kaygıyla çalışma: Penetrasyonla ilgili felaketleştirici düşünceleri fark etmek ve gerçekçi olanlarla değiştirmek; nefes ve gevşeme becerileri.
Kademeli maruz bırakma: Kişinin kendi kontrolünde, küçük ve güvenli adımlarla, kendi hızında ilerleyen ev çalışmaları.
Çift çalışması: Uygun olduğunda partnerin sürece dahil edilmesi, baskının azaltılması ve cinsel iletişimin güçlendirilmesi.

Bazı durumlarda pelvik taban fizyoterapisi ya da hekimin uygun gördüğü tıbbi uygulamalar da sürece eklenebilir. Bu kararlar ilgili hekimle birlikte verilir. Cinsel terapinin genel olarak nasıl ilerlediğini cinsel terapi nedir, nasıl yapılır yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

İlk görüşmede neler konuşulur?

Pek çok kişi ilk görüşmede ayrıntılı ve utandırıcı sorularla karşılaşacağından ya da bir şey yapmaya zorlanacağından çekinir. İlk görüşmenin amacı ise sizi tanımak ve tabloyu birlikte anlamaktır. Genellikle şu konular konuşulur:

Şikâyetin ne zamandır sürdüğü ve hangi durumlarda ortaya çıktığı; tampon kullanımı, jinekolojik muayene ve cinsel deneyimlerle ilgili geçmişiniz; cinsellikle ilgili aileden ve çevreden edindiğiniz mesajlar; ilişkinizin durumu ve partnerinizle bu konuyu nasıl konuştuğunuz; daha önce bir hekime başvurup başvurmadığınız.

Hangi soruyu ne kadar ayrıntılı yanıtlayacağınıza siz karar verirsiniz. Görüşmeler gizlilik ve mesleki etik çerçevesinde yürütülür. Değerlendirmenin sonunda sizin için uygun görünen yol, hedefler ve gerekiyorsa hekim yönlendirmesi birlikte konuşulur.

Vajinismus kendiliğinden geçer mi, egzersizlerle evde çözülebilir mi?

Vajinismusun zamanla kendiliğinden geçtiğini gösteren güçlü bir kanıt yoktur. Tersine, kaçınma uzadıkça korku-ağrı döngüsü daha da yerleşebilir. İnternette paylaşılan egzersizler bazı kişilere fikir verebilir; ancak plansız ve zorlayarak yapılan denemeler korkuyu artırabilir. Maruz bırakma çalışmalarının işe yaraması için adımların kişiye göre ayarlanması, zorlamadan ilerlenmesi ve zorlanıldığında birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Vajinismus çoğu zaman tek başına bir sorun olarak kalmaz; ilişkide gerginliğe, suçluluk duygusuna ve partnerler arasında cinsel kaçınmaya yol açabilir. Bu genel tabloyu cinsel ilişki problemleri yazımızda da ele aldık.

Partner olarak nasıl destek olabilirim?

Vajinismus yaşayan bir kadının partneri çoğu zaman ne yapacağını bilemez. Kimi zaman reddedildiğini düşünür, kimi zaman da zorlamaktan korktuğu için yakınlıktan tamamen uzaklaşır. Her iki tepki de anlaşılırdır; ancak döngüyü kırmak için birkaç noktaya dikkat etmek işe yarar.

Baskıyı azaltın: “Bu sefer olacak mı?” beklentisi kaygıyı artırır. Bir süre penetrasyonu hedef olmaktan çıkarmak, diğer yakınlık biçimlerinin rahatça yaşanmasına alan açar.
Durumu kişiselleştirmeyin: Kasılma istemsizdir; partnere duyulan sevgi ya da çekimle ilgili bir mesaj taşımaz.
Açık konuşun: Ne hissettiğinizi suçlamadan paylaşmak, iki tarafın da yalnız hissetmesini önler.
Sürece katılmaya açık olun: Terapist uygun gördüğünde çift görüşmelerine katılmak, ev çalışmalarının birlikte planlanmasını kolaylaştırır.

Vajinismus bir çiftin ilişkisini sınayabilir. Tedavinin sonucu kişiden kişiye değişir ve önceden garanti edilemez; ama iki tarafın da aynı yerde durması, sürecin daha az yıpratıcı geçmesine yardımcı olur.

Ne zaman bir uzmandan destek almalıyım?

Penetrasyon denemeleri tekrar tekrar başarısız oluyorsa, ilişki ya da muayene düşüncesi yoğun korku yaratıyorsa, bu durum ilişkinizde gerginliğe ya da kendinizle ilgili olumsuz düşüncelere yol açıyorsa destek almayı düşünebilirsiniz. Çocuk sahibi olma planı, evliliğin ilk dönemi ya da yeni bir ilişki gibi dönemlerde bu konu daha da ağırlaşabilir.

Bu konuyu yıllarca kimseyle konuşamamak, utanmak ya da “bir tek bende var” diye düşünmek anlaşılır duygulardır. Oysa ilişki sırasında ağrı sanıldığından daha yaygındır: DSM-5-TR, Kuzey Amerika'da kadınların yaklaşık %15'inin cinsel ilişki sırasında tekrarlayan ağrı bildirdiğini aktarır. Yardım istemek için durumun “yeterince kötü” olmasını beklemek gerekmez.

Vajinismus tedavisi online yapılabilir mi?

Vajinismusun psikolojik tedavisinin önemli bir kısmı konuşma, psikoeğitim ve kişinin kendi evinde, kendi mahremiyetinde yapacağı çalışmaların planlanmasından oluşur. Bu nedenle cinsel terapi görüşmeleri online olarak da yürütülebilir. Bu konuyu kendi evinizden, ekranın karşısında açmak birçok danışana daha kolay gelir. Online sürecin nasıl işlediğini online terapi sayfamızda bulabilirsiniz.

Bununla birlikte online görüşmeler jinekolojik muayenenin ya da gerekli durumlarda fizyoterapinin yerini tutmaz. Değerlendirme sırasında tıbbi bir neden olasılığı varsa ilgili hekime yönlendirme yapılır.

Burada yazılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır. Kendi durumunuzla ilgili kararlar için bir uzmanla görüşmeniz en doğrusu olacaktır. Cinsel terapi alanında nasıl çalıştığımı cinsel terapi sayfasında okuyabilirsiniz. Kısa bir ön görüşme ile ihtiyacınızı birlikte değerlendirelim.

Sıkça sorulan sorular